Strona ubiegająca się o zwolnienie od kosztów sądowych lub ustanowienie pełnomocnika z urzędu zobowiązana jest do złożenia oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania. Oświadczenie to składane jest pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania i jest podstawą oceny przez sąd, czy strona nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku utrzymania.

Sankcja za nieprawdziwe oświadczenie

Jeżeli okaże się, że okoliczności podane w oświadczeniu są nieprawdziwe, sąd wydaje postanowienie, w którym — skazuje stronę na grzywnę. Przy pierwszym złożeniu nieprawdziwego oświadczenia grzywna nie może przekroczyć 1 000 zł. Przy kolejnym nieprawdziwym oświadczeniu sąd może nałożyć grzywnę do 2 000 zł. Równocześnie sąd cofa przyznane zwolnienie od kosztów lub ustanowienie pełnomocnika z urzędu oraz nakazuje uiszczenie wszystkich opłat i zwrot wydatków dotychczas poniesionych przez Skarb Państwa.

Weryfikacja oświadczenia przez sąd

Sąd może z urzędu dokonać sprawdzenia prawdziwości danych zawartych w oświadczeniu. W tym celu może zwrócić się do organów podatkowych, ZUS, komornika lub przeprowadzić wywiad środowiskowy. Weryfikacja następuje szczególnie w sytuacjach, gdy okoliczności sprawy budzą wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji majątkowej strony.

Zasady ustalania wysokości grzywny

Sąd przy ustalaniu wysokości grzywny bierze pod uwagę stopień rozbieżności między oświadczonym a faktycznym stanem majątkowym, stopień winy strony oraz dotychczasowe zachowanie procesowe. Grzywna jest wpisywana do akt sprawy i może wpływać na wiarygodność procesową strony przy przyszłych wnioskach o pomoc prawną.

Procedura cofnięcia zwolnienia

Cofnięcie zwolnienia od kosztów pociąga za sobą obowiązek uiszczenia wszystkich kosztów sądowych, od których strona była dotychczas zwolniona, wraz z odsetkami od dnia, w którym powinna je była uiścić. Termin na uiszczenie kosztów wynosi 14 dni od daty uprawomocnienia się postanowienia o cofnięciu zwolnienia.