Sprawdź, czy Twój podmiot spełnia wymóg 70% niepełnosprawnych dla uzyskania statusu zakładu aktywności zawodowej (ZAZ). Zgodnie z art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy o rehabilitacji zawodowej (Dz.U. 2024 poz. 1505) co najmniej 70% pracowników ZAZ musi stanowić osoby niepełnosprawne — w przeciwnym razie status ZAZ nie przysługuje.
Podstawa prawna
Wymagania statusu ZAZ — jak uzyskać status zakładu aktywności zawodowej?
Zakład aktywności zawodowej (ZAZ) to forma działalności społecznej i zawodowej, której celem jest rehabilitacja osób niepełnosprawnych poprzez zapewnienie im zatrudnienia w warunkach dostosowanych do их возможливостей. Status ZAZ regulowany jest przez art. 29 ustawy o rehabilitacji zawodowej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (uRehZaw, Dz.U. 2024 poz. 1505).
Podstawowy warunek: 70% niepełnosprawnych
Kluczowym wymogiem uzyskania statusu ZAZ jest zatrudnienie w nim co najmniej 70% osób niepełnosprawnych w stosunku do ogólnej liczby pracowników. Oznacza to, że jeśli ZAZ zatrudnia 50 osób, minimum 35 z nich musi posiadać orzeczenie o niepełnosprawności. Próg ten jest bezwzględny — nieprzekroczenie 70% oznacza brak prawa do statusu ZAZ.
Kto może utworzyć ZAZ?
ZAZ może zostać utworzony przez różne podmioty: gminy, powiaty, organizacje pożytku publicznego (fundacje, stowarzyszenia), spółdzielnie socjalne oraz przedsiębiorstwa społeczne. Wymogiem jest posiadanie osobowości prawnej oraz zdolność do prowadzenia działalności odpłatnej w sferze ekonomii społecznej.
Wyodrębnienie organizacyjne i finansowe
ZAZ musi stanowić wyodrębnioną jednostkę organizacyjną, w której praca osób niepełnosprawnych odbywa się w warunkach dostosowanych do ich возможливостей. Oznacza to konieczność stworzenia wydzielonej struktury (warsztatu, pracowni, oddziału), która będzie miała własny budżet, własne zasoby i własne kierownictwo.
Jak utrzymać wskaźnik 70%?
Utrzymanie wskaźnika 70% wymaga ciągłego monitorowania struktury zatrudnienia. Jeśli niepełnosprawny pracownik odchodzi z ZAZ, konieczne jest szybkie zastąpienie go inną osobą niepełnosprawną. ZAZ powinien prowadzić aktywny rekrutacyjny kierowany do osób z orzeczeniem o niepełnosprawności.
Różnica między ZAZ a ZPChr
- ZPChr (zakład pracy chronionej): wymaga wskaźnika zatrudnienia UZP ≥ 6% oraz dodatkowych warunków określonych w art. 28 uRehZaw. Korzyści: ulgi podatkowe, możliwość dofinansowania.
- ZAZ: wymaga ≥ 70% niepełnosprawnych, oferuje wyższe dofinansowanie i bardziej specjalistyczne wsparcie rehabilitacyjne.
- ZAZ może jednocześnie mieć status ZPChr — oba statusy nie wykluczają się.
Korzyści ze statusu ZAZ
- Wyższe dofinansowanie PFRON na utworzenie stanowisk pracy
- Możliwość uzyskania środków na wyposażenie i adaptację stanowisk
- Dostęp do programów szkoleniowych i rehabilitacyjnych finansowanych z PFRON
- Preferencje w zamówieniach publicznych dla podmiotów ekonomii społecznej
- Możliwość uzyskania statusu przedsiębiorstwa społecznego
Często zadawane pytania — wymagania statusu ZAZ
Kto może utworzyć zakład aktywności zawodowej (ZAZ)?
ZAZ może zostać utworzony przez podmiot prowadzący działalność odpłatną w sferze ekonomii społecznej — może to być gmina, powiat, fundacja, stowarzyszenie lub inna organizacja pożytku publicznego. Warunkiem jest utworzenie wyodrębnionego organizacyjnie i finansowo warsztatu, w którym osoby niepełnosprawne wykonują pracę w warunkach dostosowanych do ich возможливостей.
Czy 70% to minimalny czy docelowy wskaźnik?
Wskaźnik 70% to minimalny wymóg ustawowy, którego nieprzekroczenie powoduje brak statusu ZAZ. W praktyce ZAZ dąży do utrzymania wskaźnika jak najbliżej 100%, ponieważ jego misją jest zapewnienie zatrudnienia osobom niepełnosprawnym. Im wyższy wskaźnik, tym skuteczniej ZAZ realizuje swój cel społeczny.
Czy wszystkie osoby niepełnosprawne liczą się do wskaźnika 70%?
Tak. Do wskaźnika 70% wliczane są wszystkie osoby niepełnosprawne (stopień lekki, umiarkowany lub znaczny), które są zatrudnione w ZAZ i posiadają aktualne orzeczenie o niepełnosprawności. Wliczani są również pracownicy niepełnosprawni zatrudnieni na czas określony, w niepełnym wymiarze godzin oraz przebywający na urlopach.
Czy ZAZ musi być wyodrębniony organizacyjnie i finansowo?
Tak. Zgodnie z art. 29 ust. 2 uRehZaw, ZAZ musi stanowić wyodrębniony organizacyjnie i finansowowarsztat lub inna forma działalności, w której praca osób niepełnosprawnych jest wykonywana w warunkach przystosowanych do ich возможливостей. Oznacza to, że ZAZ nie może być częścią zwykłego przedsiębiorstwa — musi być odrębnym podmiotem lub wyraźnie wydzieloną jednostką w strukturze organizacyjnej.
Jaka jest różnica między ZPChr a ZAZ?
Zakład pracy chronionej (ZPChr) to pracodawca, który spełnia wskaźniki zatrudnienia osób niepełnosprawnych (art. 28 uRehZaw) i korzysta z ulg podatkowych oraz możliwości dofinansowania. ZAZ natomiast to forma działalności, która ma na celu rehabilitację społeczną i zawodową osób niepełnosprawnych — oferuje bardziej dostosowane warunki pracy i specjalistyczne wsparcie. ZAZ może działać jako część ZPChr lub niezależnie.
Jakie korzyści daje status ZAZ?
Status ZAZ uprawnia do korzystania z wyższych kwot dofinansowania PFRON na utworzenie stanowisk pracy, wsparcia w organizacji szkoleń i rehabilitacji zawodowej, a także ulg w dostępie do zamówień publicznych. ZAZ może też uzyskać status przedsiębiorstwa społecznego, co otwiera dostęp do dodatkowych źródeł finansowania z ekonomii społecznej.