Służebność osobista to ograniczone prawo rzeczowe ustanawiane na rzecz konkretnej osoby fizycznej. Fundamentalną cechą odróżniającą ją od służebności gruntowych jest zasada wygaśnięcia ze śmiercią uprawnionego, wyrażona w art. 299 KC. Zasada ta jest bezwzględna — nawet jeśli strony ustanowiły służebność bezterminowo, wygasa ona najpóźniej z chwilą śmierci uprawnionego.

Niezbywalność służebności osobistych

Art. 300 KC stanowi, że służebności osobiste są niezbywalne. Oznacza to, że: (1) nie można ich sprzedać ani darować innej osobie, (2) nie podlegają dziedziczeniu — z chwilą śmierci uprawnionego wygasają z mocy prawa, (3) nie można przenieść uprawnienia do ich wykonywania. Dzięki tej zasadzie służebności osobiste stanowią prawa ściśle związane z osobą uprawnionego.

Służebność mieszkania w praktyce

Najczęstszą służebnością osobistą jest służebność mieszkania (art. 301 KC), ustanawiana zazwyczaj przy darowiznach nieruchomości od rodziców na dzieci. Rodzic darowuje nieruchomość, zachowując prawo dożywotniego mieszkania. Służebność wygasa ze śmiercią rodziców — nieruchomość przechodzi wolna od obciążeń do wyłącznej dyspozycji obdarowanego.

Wycena służebności osobistych

Wartość służebności osobistej zależy od oczekiwanego okresu jej trwania, czyli od przewidywanego życia uprawnionego. Zgodnie z praktyką, do wyceny stosuje się tablice trwania życia Głównego Urzędu Statystycznego. W 2024 r. przeciętne trwanie życia wynosi dla mężczyzn ok. 77 lat, a dla kobiet ok. 83 lata.

Kto może korzystać ze służebności?

Uprawniony ze służebności osobistej może wykonywać ją osobiście lub wspólnie z domownikami. Art. 301 § 2 KC stanowi, że uprawniony ze służebności mieszkania może przyjąć na mieszkanie małżonka i dzieci małoletnie bez zgody właściciela. Inne osoby wymagają jego zgody.